Dịch sách của PLATO và ARISTOTLE

Tia Sáng --- 12:07-18/04/2013 

Nhân sự kiện xuất bản sách của Plato và Aristotle ở Việt Nam

David Pickus*

Thật là một tin mừng đối với những người như tôi khi nghe được tin này. Hai tác phẩm lớn nhất của nền chính trị học phương tây đã được xuất bản tại Việt Nam. Đó là Cộng hòa¹ của Plato và Chính trị luận² của Aristotle.

Lý do khiến tôi vui mừng đến vậy là vì những cuốn sách cũ này không chỉ là những tác phẩm cổ điển từ ngày xa xưa (thế kỷ V và IV trước CN) mà một giáo viên như tôi muốn sinh viên của mình đọc. Mà đó còn là những cuốn sách đòi hỏi mọi người suy nghĩ về tương lai. Thời điểm này, công luận Việt Nam đang bàn thảo về Hiến pháp, cũng như tìm kiếm các cách thức để bảo đảm một Việt Nam có thể tồn tại, phát triển và hạnh phúc trong thế kỷ XXI này, những tranh luận của thế giới cổ xưa là con đường đúng đắn để nhìn nhận thế giới của chúng ta rõ ràng hơn. Cả Plato và Aristotle đều đưa ra những câu hỏi mà thế kỷ XXI cần đặt ra, cho dù chúng ta có thể trả lời chúng theo những cách thức khác biệt hoàn toàn với họ. Tôi muốn đưa ra một vài lý giải đang chiếm ưu thế trong tranh luận này một cách chung nhất.

Tôi sẽ bắt đầu với câu hỏi về hiến pháp. Trong khía cạnh này có vẻ như đây là một câu hỏi về pháp luật đơn thuần, đưa ra ý nghĩa gì đó cho những chuyên gia ở các trường luật và những chuyên viên khác. Tuy nhiên, vì khái niệm về hiến pháp khởi nguồn từ Hy Lạp cổ đại thời kỳ mà Plato và Aristotle sinh sống, nó được nhìn nhận tương xứng với cách mà họ hiểu về khái niệm này. Nó cũng tương xứng với điều mà họ cho là quan trọng nhất trong một bản hiến pháp, và tạo sao những hiến pháp trong thế kỷ XXI lại có vài khía cạnh khác biệt hoàn toàn.

Ngày nay, khi chúng ta nói tới hiến pháp, hầu hết chúng ta đều muốn nói tới khung pháp lý cơ bản; đó là luật pháp cơ bản làm nền tảng cho các bộ luật khác. Theo lý thuyết chung ngày nay - ở các quốc gia khác nhau – nếu có gì đó bị đánh giá là mâu thuẫn với hiến pháp thì sẽ bị hủy bỏ hoặc sửa đổi, cho dù đó có là một bộ luật khác do chính phủ ban hành, hoặc là một thông lệ lâu đời được sự chấp thuận của phần đa trong xã hội đi nữa.
Có một cách giải thích khác là coi những chức năng của hiến pháp như những đường biên của một sân bóng, nhưng tinh vi và phức tạp hơn nhiều. Nếu như không có giao kèo về trận đấu trên sân bắt đầu và kết thúc thì sẽ chẳng ai biết khi nào họ cần hoặc không cần lắng nghe trọng tài. Do vậy, cũng không có giao kèo về các luật lệ chơi bóng, và cũng không có cách thức thống nhất để tổ chức các đội bóng.

Điều làm cho ví dụ này bị giới hạn là đã có một thỏa thuận mang tính toàn cầu về sân bóng, và chẳng có nhiều lắm tranh cãi về các luật chơi đã được chấp nhận. Tuy nhiên, không có hiến pháp có thể chấp nhận được – hoặc những bộ luật thực hiện chức năng như hiến pháp – sẽ thật là khó khăn để đạt tới một thỏa thuận về các quy định cơ bản trong xã hội. Thật khó khăn để biết bộ luật nào cụ thể hơn để thực hiện và tuân thủ, và nói chung người dân sẽ không biết họ có thể trông đợi được điều gì từ chính quyền. Nói một cách ngắn gọn, những nội dung và tư tưởng về hiến pháp cũng chính là mục đích của các nội dung của pháp luật.

Plato và Aristotle hiểu điều này theo cách của họ. Họ sống trong thời kỳ mà bản chất của nhà nước và pháp luật dễ đổ vỡ hơn bây giờ nhiều. Kết quả của sự bất an toàn này là khi họ nghĩ về thứ mà chúng ta gọi là một bản hiến pháp thì họ không hạn chế bản thân trong những câu hỏi thiên về pháp luật và theo nghĩa hẹp. Họ hỏi về mục đích bao quát toàn bộ của pháp luật và những sự dàn xếp về chính trị nói chung. Bởi vì họ đặt ra những câu hỏi cơ bản này khi đã nhận thức được rằng họ không thể chỉ đơn thuần dựa trên mỗi truyền thống. Đó là họ đã nhận ra rằng họ không thể nói rằng “chúng ta nên làm mọi việc theo cách này vì đó là cách chúng ta vẫn thường làm.” Đúng ra là họ đã phải đưa ra những lý do để thuyết phục bất cứ ai lắng nghe, và họ đã phải lôi cuốn cảm xúc rộng mở hơn của chủ nghĩa yêu nước và công lý cho chính dân tộc mình.

Vậy thì điều gì đã khiến những nhà tư tưởng cổ đại nói rằng điều đó vô cùng lý thú? Trong tiểu luận tiếp theo của loạt bài này tôi sẽ giải thích cách thức phản ánh của pháp luật và đạo đức đã dẫn dắt Plato tới tranh luận rằng chỉ có một bản hiến pháp là không đủ, đúng hơn là hiến pháp là một bản kế hoạch cho một xã hội hoàn hảo, và rằng chính bản thân ông đã biết xã hội không tưởng đó như thế nào. Trong tiểu luận sau đó tôi sẽ lý giải cách thức Aristotle tranh luận rằng pháp luật và hiến pháp sẽ vô nghĩa trừ khi chúng ta tìm được cách thức nào đó để đối phó với sức mạnh đen tối của đồng tiền.

Đến giờ, chúng ta có thể nhắc nhở bản thân về điểm mấu chốt: một vài nhà tư tưởng cổ đại đặt câu hỏi về mục đích cơ bản của pháp luật, chính trị và xã hội. Xem xét những câu trả lời của họ là cách thức kích thích bản thân chúng ta đưa ra những câu trả lời tốt hơn của chính mình.

Đặng Ly dịch

Nguồn: 

http://tiasang.com.vn/Default.aspx?tabid=116&CategoryID=42&News=6279
------------------------------

* Trường ưu tú Barrett, thuộc Đại học Bang Arizona
¹ Dịch giả: Đỗ Khánh Hoan; NXB Thế giới và AlphaBooks ấn hành; Giá bìa: 169.000 VND

² Dịch giả: Nông Duy Trường; NXB Thế giới v�Alphabooks ấn hành; Giá bìa: 119.000 VND

KHOAN DUNG

04:01-19/02/2013 
Khoan dung

Cao Huy Thuần

Tu viện Shechen. Nepal, với những chiếc chuông
cầu nguyện bao quanh

Tôi được báo Tia Sáng đề nghị viết bài cho chủ đề “Vốn xã hội ở Việt Nam”. “Vốn xã hội” tự nó đã là một đề tài mênh mang với bao nhiêu lý thuyết khác nhau và bao nhiêu định nghĩa càng ngày càng rắc rối.

“Vốn xã hội ở Việt Nam” lại càng khó quan niệm hơn trên thực tế, vì xã hội chưa thực sự có xã hội dân sự. Thiếu khả năng để đi vào đề tài đề nghị, tôi có thể đứng bên lề góp một bài ngắn mua vui đầu năm ?

Đây là một bài ngắn, rất ngắn và rất đơn giản, tôi vừa đọc trong tạp chí Le Monde des Religions vừa xuất bản, tháng 2 và 3-2013, tôi xin dịch nguyên văn dưới đây. Tác giả của bài viết, Alexandre Jollien, một nhà triết học Thụy Sĩ, thuật lại chuyến thăm viếng tu viện của nhà sư Matthieu Ricard ở Kathmandu, Nepal. Matthieu Ricard quá danh tiếng trên thế giới và quá quen thuộc với độc giả Việt Nam, tôi khỏi phải dài dòng giới thiệu. Chỉ xin nhắc lại rằng ông là nhà khoa học đã từ bỏ Viện nghiên cứu Pasteur ở Pháp để khoác áo thầy tu và trở thành trợ tá cho ngài Đạt Lai Lạt Ma trên thế giới. Dù đứng ở bên lề, tôi cũng sẽ có đôi câu có liên quan đến chuyện “vốn”; tôi sẽ nói ở cuối bài dịch mà nhan đề là “Một bài học về đời sống ở Kathmandu”.

Mùa hè vừa qua, tôi được nhà sư Matthieu Ricard tiếp đón tại tu viện của ông ở Kathmandu. Bước vào tu viện Shechen, tôi thấy chỗ nào cũng là một lời mời gọi của đời sống tịnh khiết. Hôm tôi đến, một bếp lửa nổ tí tách gần lối vào và một làn khói trắng bốc lên cao trên không. Hình ảnh kỳ diệu như muốn mời khách đến thăm hãy xem sự tu hành như nơi chốn rực lên tình thương và tàn lụi dục vọng điên đảo. Matthieu Ricard hướng dẫn tôi gặp các nhà sư đang hăng say biện luận triết lý và mời tôi ngồi ăn cùng bàn với các vị lạt ma. Ở đâu tôi cũng thấy những nụ cười rạng ngời. Không đâu vướng mắc gì với những chuyện phù phiếm của thế sự. Tôi đã được sống những ngày tuyệt đẹp. Và vô cùng thư giãn.

Bây giờ, tôi hiểu rằng hai chất liệu làm nên hạnh phúc, hay khiêm tốn hơn, làm nên niềm vui, đã được tụ họp nơi đây: tu hành với bạn để giải thoát cho mình và làm việc xã hội để giúp người khác. Bên cạnh Matthieu Ricard, tôi hiểu rằng, để sống trong an lành, cần phải biết cả hai, quán tưởng một mình và hành động liên đới. Nơi nhà tu hành văn sĩ này, hai sự cần thiết đó tập trung với nhau trong một cách sống tuyệt vời, đặc biệt, không kiểu cách, rất đơn giản.

Chúng tôi đi thăm một trường học dựng toàn bằng tre. Chỉ với một món tiền chẳng là bao, trẻ em được đi học, được may mắn đổi đời. Chúng tôi đi thăm một bệnh xá hoạt động nhờ nỗ lực của Matthieu Ricard. Tất cả những hoạt động đó nằm trong một tu viện thanh bình. Chúng ta thường hay đối chọi quán tưởng và hành động. Làm như thử hai thái độ ấy đối kháng với nhau, mâu thuẫn nhau. Nhìn các nhà sư trong tu viện, tôi nhận thấy ta có thể tích cực buông xả thực sự ở bên trong và rất uyển chuyển, mở lòng ra ở bên ngoài. Nhưng đâu có cần nhất thiết phải phân biệt bên ngoài và bên trong nhỉ?

Chủ nhân còn ân cần đưa tôi đến gặp một vị sư thầy thuốc đến từ Tây Tạng. Với dáng đi rất yên lặng, mỗi ngày ông đến thăm tôi và đặt vào lưng tôi những ống bầu để xua đuổi những bất quân bình trong cơ thể và mang lại sinh lực cho cuộc sống. Chưa bao giờ tôi gặp một ông thầy thuốc dịu dàng, thanh bình, an lành như thế. Chỉ nhìn ông thôi là đủ lành bệnh rồi. Mỗi lần ông lấy ra một ống bầu đầy hiệu nghiệm ấy, bàn tay ông ngừng lại như thử mỗi cử chỉ của ông đều là thiêng liêng. Một hôm, ông thấy dưới đất cây thánh giá nhỏ mà tôi hằng mang theo trong mình. Bằng một thứ tiếng Anh vừa học, ông nói: “Ông phải kính trọng hơn nữa cái này”. Rồi rất long trọng, ông lượm thánh giá lên, nâng trên hai bàn tay để đặt trên bàn cạnh giường tôi nằm. Ông cắt nghĩa cho tôi rằng sức khỏe của tôi tùy thuộc ít nhất là 50% vào tâm linh của tôi. Và ông khuyến khích tôi cầu nguyện Thượng Đế của tôi sâu lắng hơn nữa. Tấm lòng rộng rãi của ông làm tôi xúc động vô tả. Một tín đồ của một tôn giáo thúc đẩy một tín đồ của một tôn giáo khác cầu nguyện thêm nữa, quả là chứng từ của một đầu óc rộng và một trái tim lớn. Từ đó cho đến nay, không ngày nào tôi không đọc một trang của nhà ẩn tu Thiên Chúa giáo Eckhart mà tôi đã khám phá lại trong chính quê hương của đức Phật. Nhà bí tu ấy mời gọi tôi đến với sự thanh bình, sự buông xả, đến với tự do mà nụ cười của các vị sư ở Nepal và hai cánh tay mở rộng đón chào của họ đã đánh thức dậy trong lòng tôi.

Bên cạnh ông thầy thuốc của tôi, bên cạnh Matthieu Ricard, đời sống vén ra cho tôi thấy tất cả vẻ đơn sơ và dịu dàng. Tranh chấp đã chấm dứt để một đầu óc trẻ thơ được hồi xuân - trẻ thơ chứ không phải ấu trĩ một chút nào.”

Tôi nghĩ đây không phải chỉ là “vốn”. Đây là cả gia tài của một dân tộc. Đây là cả một nền văn minh. Nền văn minh ấy, cái “vốn” ấy của cả một dân tộc đang bị một chính sách đồng hóa dần dần hủy diệt. Tổ tiên của chúng ta đã lâm vào cảnh ấy trong suốt lịch sử. Cho nên, hơn ai hết, chúng ta đau lòng.

Chúng ta càng đau lòng thêm khi cái “vốn” ấy cũng cùng một thể với cái “vốn” của chính chúng ta. Có dân tộc nào khoan dung hơn dân tộc chúng ta? Vậy mà con cháu cứ chiến tranh hoài trong tư tưởng. Có cái “vốn” nào lớn hơn sự hòa hợp dân tộc? Sao vẫn hoài phân ly? Dù được định nghĩa dưới dạng văn hóa, kinh tế hay xã hội, không có cái vốn nào vĩ đại hơn nụ cười, sự thanh thản, và hai cánh tay mở rộng.

KHI NÀO GIẬN ÔNG...

Trang Web của Viện Trần Nhân Tông (http://trannhantong.net) có nhiều bài bổ ích. Rất trân trọng tình cảm và công việc của cựu TBT VietnamNet Ng. Anh Tuấn (http://trannhantongprize.org/2012/06/nguy%E1%BB%85n-anh-tu%E1%BA%A5n/). Vui mừng khi thấy có sự đóng góp của Thiền sư Lê Mạnh Thát (http://trannhantongacademy.org/2012/04/08/le-m%E1%BA%A1nh-that/). Copy bài này về đây để đọc lại khi... tức "bà hàng xóm".

Gieo hạt từng ngày

THÁNG TÁM 20, 2012 8:54 CHIỀU

Thư Boston - Minh triết hàng ngày »

 Tác giả: lananh

Ngày xưa, có hai vợ chồng nọ sống với nhau rất nhiều năm. Vào những ngày cuối đời, bà phải nằm trong viện dưỡng lão. Một hôm, khi biết rằng bà sắp phải chia tay với mình, ông hỏi bà có điều gì dặn dò ông không. Bà đáp: “Ông hãy lấy hộp giày tôi đang để dưới giường. Trong đó tôi cất một món đồ mà lâu nay tôi giấu ông.”

Ông chồng khệ nệ bưng hộp giày lên. Ông hỏi: “Trong đây có gì mà xưa nay, tôi thấy bà luôn đem theo bên mình. Vì tôn trọng nhau nên tôi không mở ra xem.” Bà đáp: “Trong đây có một con búp bê nhỏ và một số tiền tôi dành dụm được.” Ông hỏi tiếp: “Tại sao bà lại có con búp bê và số tiền này?” Bà trả lời: “Trước khi tôi về nhà chồng, mẹ tôi có dặn tôi rằng khi nào tôi giận ông, tôi đừng nói năng chi, chỉ cần đem len ra đan một con búp bê.’

Nghe bà giải thích xong, ông tự tay mở hộp ra và thấy một con búp bê. Nước mắt đầm đìa, ông nói với bà: “Hóa ra mấy mươi năm chung sống với tôi, bà chỉ giận tôi một lần thôi!” Rồi ông hỏi tiếp: “Còn số tiền này, bà nói đã dành dụm được. Làm sao bà có được số tiền lớn như thế này?” Bà đáp: “Đó là số tiền tôi bán những con búp bê tôi đan khi giận ông!” Ông nghe xong, hiểu ngay bà đã giận ông rất nhiều lần, nhưng nhờ nghe lời mẹ dạy, bà không làm đổ vỡ hạnh phúc gia đình.

Câu chuyện trên cho chúng ta đôi điều để học trong cuộc sống hằng ngày. Khi chúng ta giận, nếu không có việc gì khác để làm, chúng ta sẽ dồn hết tâm sức để “chăm sóc” nỗi giận ấy. Làm vậy chẳng khác nào chúng ta tự đầu độc, hay tự sát. Vì thế, khi những tâm hành có tính tiêu cực như lo âu, phiền muộn có mặt, chúng ta nên tìm việc khác mà làm. Đây là một pháp tu thể hiện sự trân quý đời sống của chính mình bằng cách không gieo hạt giống mang tính tiêu cực vào tâm thức, và không tạo điều kiện cho tâm hành tiêu cực xuất hiện, tàn phá đời sống của chúng ta và của người thân.

Câu chuyện còn dạy cho chúng ta biết trong “động” rất dễ có được “tĩnh”. Khi bà vợ giận chồng, bà dùng công việc “động” đan búp bê đễ giữ được tâm “tĩnh”. Chúng ta cũng vậy, khi chân tay hoặc trí óc làm việc, tâm của chúng ta rất dễ yên. Ngược lại, nếu chúng ta không làm chi cả, tình trạng “vô công rồi nghề” rất dễ phát sinh “nhàn cư vi bất thiện”; chúng ta dễ làm những điều vụng về, làm tổn thương đời sống mình, và đời sống những người chung quanh. Do vậy, là người ham tu, mỗi ngày chúng ta nên kiếm cơ hội để vận động chân tay và trí óc. Làm được vậy, chúng ta vừa có cơ thể khỏe mạnh, vừa có được tâm an. Một khi chúng ta có năng lực từ tâm tịnh lạc, năng lượng đó dễ dàng lây lang trong môi trường xung quanh, khiến người thân cũng được hưởng lợi, hoặc khiến người thân thay đổi hướng thượng như ý mình muốn.

Tóm lại, chúng ta đến nhân gian này, người quen cùng kẻ lạ, tất cả gặp nhau một chút rồi chia tay. Từng ngày hãy gieo vào tâm thức những hạt giống thiện lành, thay vì phá hoại cuộc sống mình và người bằng những tâm hành tiêu cực! Hãy sống hết lòng với nhau để khi phải chia tay, chúng ta không hối hận vì đã gây phiền muộn biết bao nhiêu lần cho người thân; khiến mỗi lần giận, người thân phải đan một con búp bê. Giống như ông chồng trong câu chuyện, khi nước mắt đầm đìa xin lỗi vợ, lúc ấy đã quá muộn. Từng ngày gieo hạt giống lành thiện đâu phải là đạo lý cao siêu của nhà Phật, chỉ là quan niệm sống bình thường mà người thông minh nào cũng làm được.

Thích Phước Tịnh

Nguồn: http://trannhantong.net/2012/08/gieo-hat-tung-ngay/

VỀ GS HOÀNG NGỌC HIẾN

Hôm qua 21-8-2012 lần đầu tiên đến thăm và uống trà - cà phê ở "Thư viện Cafe Sách Đông Tây" - nhà cao tầng 11A phố Trần Quý Kiên - Cầu Giấy (gần nhà bác Đạt). Không gian tĩnh lặng, quạt mát, nhạc nhẹ đâu đây, làm lòng người thư thái, dù là đọc sách, dù là uống trà...

Mình mua kỷ niệm trên giá "sách 10.000 đ" quyển "Francois Juilien & Nghiên cứu so sánh văn hóa Đông Tây" của GS Hoàng Ngọc Hiến mà giá bìa là 35.000 đồng. Đọc thấy ngợp và chậm, tất nhiên bổ ích và thú vị, thế mà tiền mua sách chưa bằng ly trà Dilhman (15K). Quả là tri thức ngày nay rẻ... kém bèo. 

Bèn search trên mạng lấy mấy bài về GS Hiến để nghi nhớ công lao của Ông đối với "minh triết Việt".

GS Hoàng Ngọc Hiến qua lời kể của các học trò

(Dân trí) - 

Thứ Bẩy, 07/07/2012 

Tối 4/7, tại trung tâm Văn hóa Pháp đã diễn ra buổi tri ân GS Hoàng Ngọc Hiến với sự góp mặt của rất nhiều Giáo sư, Tiến sĩ... từng là học trò hoặc là người ngưỡng mộ cố Giáo sư Hoàng Ngọc Hiến.

Trước giờ tọa đàm, Hà Nội mưa lớn, những tưởng sẽ làm nhụt lòng những người đến tham dự, nhưng không, khán phòng nơi diễn ra tọa đàm vẫn chật kín chỗ ngồi. Đến tham dự tọa đàm, không chỉ có những bạn văn, những người anh em, những người học trò của người giáo sư, người thầy Hoàng Ngọc Hiến, mà còn có nhiều cơ quan báo đài, nhiều gương mặt trẻ có, già có là những người quan tâm và kính phục những đóng góp của thầy cũng đều có mặt đúng giờ.

Giáo sư Hoàng Ngọc Hiến sinh ngày 21/7/1930 tại phố Hàng Nâu, thành phố Nam Định. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống Nho học kết hợp với Tây học, có lẽ vì thế mà ông có thể tiếp cận một cách dễ dàng những kiến thức từ cả lý trí của phương Tây và trực giác cũng như tâm linh của phương Đông.

Năm 1959, ông là một trong năm người được cử đi làm luận văn tiến sĩ vềvăn học Nga tại trường Đại học tổng hợp Mát-xcơ-va, Liên Xô cũ; và ông cũng là một trong năm người đã bảo vệ thành công luận án tiến sĩ văn học lúc bấy giờ.

Năm 1979, ông thành lập trường Viết văn Nguyễn Du và giữ cương vị Hiệu trưởng trong nhiều năm liền tại đây. Đến tận lúc gần cuối đời, ông còn cùng với giáo sư Nguyễn Khắc Mai thành lập nên Trung tâm Nghiên cứu Minh triết Việt năm 2007. Ông mất do bạo bệnh vào đêm khuya ngày 24/1/2011.

Nói về Giáo sư Hoàng Ngọc Hiến là nói về một con người có nhiều danh xưng, nhà giáo, nhà phê bình, nhà văn, dịch giả, nhà nghiên cứu…, ở tên gọi nào thì giáo sư Hoàng Ngọc Hiến cũng có những đóng góp sâu rộng. Chẳng vậy mà giáo sư Phạm Vĩnh Cư - người học trò yêu của giáo sư Hoàng Ngọc Hiến trong buổi tọa đàm ngày 4/7 vừa qua đã khiêm nhường nói: “Tôi không phải là Giáo sư, tôi không phải như anh Hoàng Ngọc Hiến, được bạn bè trong nước và quốc tế thán phục, tôn vinh là Giáo sư, tôi cùng lắm, chỉ đáng là Phó Giáo Sư thôi, chưa xứng đáng là Giáo sư”.

Giáo sư Hoàng Ngọc Hiến để lại cho đời hơn 30 công trình nghiên cứu hoàn chỉnh gồm nhiều tiểu luận, khảo cứu, sách dịch, chuyên đề… và còn rất nhiều bản thảo còn dang dở. Ông được biết đến như một người chuyên đặt câu hỏi, chuyên gây tranh cãi. Giáo sư Nguyễn Khắc Mai hiện đang là Giám đốc trung tâm Minh triết Việt chia sẻ: “Hoàng Ngọc Hiến là con người của những câu hỏi, mà lại là câu hỏi đúng. Cái bất hạnh của con người là hay hỏi những câu hỏi sai, rồi dẫn đến câu trả lời sai. Nhưng, Hoàng Ngọc Hiến thì luôn hỏi đúng.”

Ngoài những diễn giả chính được mời đến tham dự tọa đàm là GS Phạm Vĩnh Cư; GS Nguyễn Khắc Mai; nhà thơ, nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo; nhà phê bình văn học Đỗ Lai Thúy; TS Trần Thu Dung, dưới sự chủ tọa của nhà văn Đà Linh thì còn rất nhiều những diễn giả “tự nguyện” khác, là những nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu trọng tài trọng tấm lòng của GS Hoàng Ngọc Hiến có mặt tại sự kiện này.

Những diễn giả “tự nguyện” như là nhà văn Đặng Thân, nhà văn Nguyễn Thụy Kha, nhà phê bình Lại Nguyên Ân, nhà thơ, nhà văn Nguyễn Huy Thiệp, nhà văn Văn Chinh, nhà thơ Hữu Thỉnh… đã đem đến tọa đàm những tham luận chi tiết của mình về GS Hoàng Ngọc Hiến, nhưng do khuôn khổ chương trình bị hạn chế về thời gian, những tham luận này biến thành câu chuyện của những chia sẻ, những kỉ niệm đáng nhớ về vị GS này.

Đối với người diễn giả nào thì cũng là những người không hàm ơn trực tiếp GS Hoàng Ngọc Hiến thì cũng là những người hàm ơn gián tiếp ông. Bởi vậy, đối với họ, mỗi kỷ niệm với ông đều đáng quý, đáng trân trọng, chẳng thể nào quên trong suốt cuộc đời của họ. Trước những lời phát biểu của các diễn giả, bà Nga, vợ của GS Hoàng Ngọc Hiến chỉ ngồi lặng im nghe. Riêng đến khi nhà thơ nhà văn Nguyễn Huy Thiệp đọc bài thơ phú của ông về GS Hoàng Ngọc Hiến, những giọt nước mắt của bà lặng lẽ rơi trên hai khóe mắt đã đủ nhăn nheo vì tuổi già.

Trong cuộc đời nghiên cứu của GS Hoàng Ngọc Hiến, có lẽ điều gây nhiều sóng gió cho bản thân ông nhất, chính là định nghĩa “chủ nghĩa hiện thực phải đạo”. Kể từ khi ông công bố định nghĩa này trên văn đàn, cuộc đời của ông gặp nhiều thăng trầm. Có ý kiến cho rằng, nếu ông không công bố định nghĩa này ra, có lẽ, sự nghiệp của ông còn có nhiều danh lợi và địa vị hơn nữa; trái lại, cũng có ý kiến không đồng tình, cho rằng, chính nhờ cái định nghĩa “chủnghĩa hiện thực phải đạo” ấy mà GS Hoàng Ngọc Hiến mới có được tiếng vang lớn như ngày hôm nay.

Nói về những bản dịch của GS Hoàng Ngọc Hiến, không ai không thừa nhận những bản dịch ấy vừa đậm chất thuần Việt, vừa gãy gọn, khúc triết, lại hết sức tương đồng với bản gốc. Nhiều thế hệ dịch giả tìm đến những hướng dẫn cũng như những kiến thức dịch thuật mà ông chia sẻ qua nhiều nguồn khác nhau. Nhiều người dù không học ông ngày nào, cũng gọi ông bằng danh xưng tôn kính: Thầy Hoàng Ngọc Hiến.

Buổi toạ đàm còn có sự góp mặt của vợ cố Giáo sư Hoàng Ngọc Hiến

Người học trò khóa 1 hết sức yêu quý gia đình GS Hoàng Ngọc Hiến, nhà thơ Hữu Thỉnh khẳng định: "Chúng ta còn phải tiếp tục vẽ chân dung về GS Hoàng Ngọc Hiến bởi GS Hoàng Ngọc Hiến tiêu biểu về nhiều phương diện”. Quả vậy, chẳng thể nói GS Hoàng Ngọc Hiến tiêu biểu ở một phương diện đơn lẻ nào, mà trong tất cả những lĩnh vực ông tham gia, ông đều là một cá nhân xuất chúng. Có lẽ chỉ có thể nói GS Hoàng Ngọc Hiến là một học giả lớn của Việt Nam đương đại".

Trước câu hỏi của một bạn trẻ dành cho GS Nguyễn Khắc Mai về việc các nhà nghiên cứu sẽ làm gì để tiếp nối những công sức của GS Hoàng Ngọc Hiến để lại, ông trả lời một cách chân thành nhất có thể: “Chúng tôi sẽ tiếp tục chứ, nhưng chúng tôi gửi gắm, nhờ cậy các bạn trẻ hãy cùng nhau nghiên cứu những điều còn dang dở mà Hoàng Ngọc Hiến để lại”.

GS Hoàng Ngọc Hiến đã sống một đời cống hiến cho những nghiên cứu, những công trình của mình. Đến lúc cuối đời, bệnh tật cũng chẳng thể làm ông nao núng vào phút lâm chung. Nhà thơ Hữu Thỉnh, người học trò duy nhất ở bên cạnh GS lúc chia xa nghẹn ngào: “Phút lâm chung của người sắp ra đi sao lại thanh thản đến như vậy. Gương mặt ông hiện lên đầy đủ chân dung của một con người thanh thản, biết mình là thế nào, đời là thế nào. Có lẽ, thầy không bao giờ phải đi tìm câu hỏi mình là ai, đời là gì cả”.

Cố GS Hoàng Ngọc Hiến

Buổi tọa đàm kết thúc với lời chia sẻ của nhà phê bình văn học Đỗ Lai Thúy. Một phần nào đó, những người bạn, người anh em, người học trò của GS Hoàng Ngọc Hiến đã thỏa lòng khi được cùng ngồi lại bên nhau tri ân công lao của người bạn, người anh em, người thầy Hoàng Ngọc Hiến, cùng nhau ôn lại những kỉ niệm của riêng mỗi người, mà trong đó, nhân vật trung tâm vẫn cứ luôn là GS Hoàng Ngọc Hiến.

Hơn 2 giờ diễn ra tọa đàm dường như là không đủ để họ bàn luận, để học trò chuyện với nhau, trò chuyện cho những người tham gia tọa đàm nghe, biết, và hiểu thêm phần nào về người thầy, người giáo sư đáng kính Hoàng Ngọc Hiến. Nhưng, ai ai cũng hiểu sâu sắc thêm về sự dụng công, về mong muốn con người ta ngày một lương thiện, tử tế. Bởi suy cho cùng, người tửtế là người mà ông luôn muốn tìm đến.

Bình Yên